Społeczeństwo lęku: czego naprawdę się boimy i co z tym zrobić?

Podsumowanie Poranka Naukowo-Biznesowego #2

Podczas Poranka Naukowo-Biznesowego nr 2 dyskutowano o tym, jak dziś żyjemy w kulturze lęku. Od osobistych doświadczeń psychologicznych, przez społeczno-polityczne konsekwencje, po rolę technologii. panelistki i paneliści  Marta Iwanowska-Polkowska (psycholożka), Mikołaj Lewicki (socjolog), dr Jacek Pomiankiewicz (były generał służby więziennej) oraz prowadząca Inga Safader-Powroźnik (prowadząca i prezeska Fundacji Human for Future  pokazali, że lęk ma wiele twarzy, ale wspólne jego źródła i mechanizmy można rozpoznać i działać przeciwko nim.

Definicja: strach vs. Lęk. Dlaczego to ważne?

Marta Iwanowska-Polkowska przypomina, że warto odróżnić strach (reakcja na wyraźny, konkretny bodziec) od lęku (stan nieokreślony, „zamazany”): „strach to reakcja na coś, co fizycznego się wydarza… kiedy siedzę w domu i wyobrażam sobie taką sytuację, to jest raczej lęk”  i dodaje, że dzisiaj „coraz trudniej nam jest postawić granice” między tymi stanami. Ta rozróżniająca perspektywa jest praktyczna: pomaga lepiej dobierać odpowiedź terapeutyczną i społeczną.

Trzy poziomy lęku: osobisty,instytucjonalny, technologiczny

Osobisty / psychologiczny
Paneliści mówili o powszechności lęku w życiu codziennym: od strachu przed oceną („boimy się tego, że ktoś nas krzywdzi… upokorzy, zhejtuje, oceni”) po zamrożenie i bezradność: „popadamy w bezradność… widzę, że nie reaguję jak powinnam… i towarzyszy temu ogromny wstyd” opis Marty ilustruje mechanizm: długotrwały stres prowadzi do zamrożenia, a to z kolei zwiększa skłonność do ucieczek regulujących napięcie (alkohol, narkotyki, agresja).

Instytucjonalny / społeczny
Dr Jacek Pomiankiewicz przywołuje doświadczenie więzienia jako metaforę: więzienie budzi „bojaźń przed instytucją”, a jednocześnie instytucje muszą przygotować ludzi do powrotu do życia. Inga rozszerza tę metaforę do życia społecznego: „najłatwiej jest coś zamknąć albo się zamknąć, żeby się ochronić przed jakimś niebezpieczeństwem realnym bądź wyimaginowanym”  ostrzega, że przebywanie zbyt długo w „zamknięciu” osłabia zdolność do ponownego wejścia w społeczny świat.

Technologiczny / cyfrowy
Mikołaj i inni wskazują na rolę procesów cyfrowych i algorytmów w „zamykaniu nas” w bańkach informacyjnych: „sztuczna inteligencja nam nie pomaga, to raczej sztuczna inteligencja nas zamyka… nie zachęca nas do tego, żeby być razem i żeby przekraczać naszą perspektywę”  to jedna z mocniejszych tez końcowych debaty i zaproszenie do refleksji nad architekturą cyfrowej przestrzeni publicznej.

Mechanizmy społecznego zakleszczenia: milcząca akceptacja ograniczeń

Mikołaj Lewicki podkreślił ryzyko normalizacji zamknięć i ograniczeń w imię bezpieczeństwa: „przyzwyczajamy się do tego, że trzeba ograniczać różnego typu prawa… w imię uodpornienia”  czyli pojawia się pokusa arbitralności i przesunięcie odpowiedzialności na jednostkę („odporność to twoja sprawa”). To prowadzi do polaryzacji afektywnej: nie tyle różnimy się w poglądach, ile pojawiają się grupy, które wzbudzają w nas lęk i potem są społecznie odpychane.

Co nam pomaga? Trzy filary odpowiedzi praktycznej

Relacje i spotkania „twarzą w twarz”

Paneliści podkreślali, że naturalna regulacja lęku zachodzi w relacjach: „drugi człowiek i bycie w dobrej, bezpiecznej relacji… to jest to, co najbardziej nam chroni dobrostan”  Inga i Marta zachęcały do wychodzenia z izolacji, do dialogu i do spotkań realnych, bo ekran „zastępuje” spotkanie, ale nie daje tej regulacji.

Akceptacja i małe kroki (terapia ACT i rezyliencja)

Marta Iwanowska-Polkowskaprzypomina praktyczne podejście: akceptować istnienie lęku, znaleźć wartości, które nas motywują, a potem robić „mikrowybory”: „to jest praca na całe życie… to są mikrowybory, które sprowadzą do tego, że ja pomimo lęku coś zrobię”  to klucz do budowania sprawczości i odporności.

Lokalność, użyteczność, bycie potrzebnym

Mikołaj Lewicki zwraca uwagę na rolę lokalnej użyteczności i kontaktów: „być potrzebnym… to wiązało się z taką użytecznością dla kogoś” działania lokalne, sąsiedzkie, praktyczna pomoc budują sens i redukują zamrożenie.

 Wątki unikalne z dyskusji

• Więzienie jako metafora społecznego zamknięcia  doświadczenie Jacka Pomiankiewicza daje specyficzną perspektywę: lęk wobec instytucji ma uniwersalne cechy i pokazuje, jak funkcjonariusze i osadzeni przeżywają mechanizmy lęku i przystosowania.
• Technologia jako „generator zamknięć”  teza, że algorytmy i AI nas fragmentują i „uzasadniają” indywidualne sekwencje informacji zamiast zachęcać do konfrontacji i wspólnoty. „Sztuczna inteligencja nas zamyka… nie zachęca nas do tego, żeby być razem.”
• Polaryzacja afektywna i „uodpornienie” społeczeństwa Mikołaj Lewicki wskazuje na niebezpieczeństwo przesunięcia odpowiedzialności na jednostki i „przyzwyczajenia” do zawieszania praw w imię bezpieczeństwa.
• Ciało i regulacja somatyczna Marta Iwanowska-Polkowska przypomniała, że praca z lękiem to nie tylko „dostarczanie faktów”, ale też praca z ciałem i regulacja układu nerwowego. „To nie tylko nasza głowa, ale i nasze ciało.”

Konkretne rekomendacje

Dla liderów/organizacji

• Twórz przestrzeń do prawdziwego dialogu między różnymi grupami (nie tylko wymiana komunikatów). Inwestuj w spotkania offline, moderowane dialogi i inicjatywy zmniejszające polaryzację.
• Kontroluj architekturę komunikacji wewnętrznej  nie pozwól, by algorytmy jedynie wzmacniały echo-chamber; testuj transparentność narzędzi.

Dla każdego

• Praktykuj akceptację + działanie: zaakceptuj obecność lęku, wybierz jedną wartość i zrób „mikrowybór” zgodny z nią (np. zadzwonić do kogoś, pójść na spotkanie). „Mikrowybory” budują odporność.
• Zadbaj o ciało: techniki oddechowe, ruch, kontakt z naturą Marta podkreśla pracę somatyczną jako konieczność regulacji.

Nadzieja i sprawczość

Dyskusja nie kończyła się na diagnozie. Inga Safader-Powroźnik i paneliści wskazali, że sam fakt spotkania „twarzą w twarz” jest pierwszym krokiem: „każdy z nas wyszedł z własnego więzienia i przyszedł i się spotkał… to już jest pierwszy krok” — to jasne wezwanie do lokalnych działań, dialogu i budowania relacji, które działają jak naturalna apteczka odporności.

Partnerami wydarzenia byli:

Wydawnictwo Lucrum – Partner Strategiczny Fundacji

Symfonia i Łazarski Executive Education – Partnerzy Fundacji

Fabryka Norblina, Solvo Film, Human Power Poland – Partnerzy Poranka

Dziękujemy wszystkim uczestnikom i zapraszamy na kolejne poranne spotkania:)